Cú lừa 18 tỉ USD rúng động thị trường chứng khoán

Tờ Nikkei Asia ngày 24.9 tiết lộ thị trường chứng khoán Thổ Nhĩ Kỳ đang chìm trong khủng hoảng sau khi giới chức nước này tuần trước buộc phải ra lệnh thanh lý 131 quỹ đầu tư của 7 công ty quản lý, với tổng trị giá lên tới 18 tỉ USD.

Lật tẩy thủ đoạn

Làn sóng hoảng loạn bùng phát sau khi các công ty môi giới chứng khoán hàng đầu Thổ Nhĩ Kỳ, như Tera và Pusula, thông báo mất khả năng thanh toán cho khách hàng muốn rút tiền. Đã có ít nhất 26 người bị bắt, bao gồm ông Emre Tezmen - Chủ tịch Tera - với cáo buộc gian lận thị trường.

Theo các chuyên gia, chiêu bài của các công ty quản lý quỹ liên quan vụ thao túng thị trường lần này mang đậm bóng dáng của mô hình đa cấp Ponzi (lấy tiền của người sau trả cho người trước), nhưng bị biến tướng để lừa đảo. Thay vì đầu tư vào các doanh nghiệp uy tín, các quỹ thu gom những mã cổ phiếu trôi nổi ít người giao dịch. Sau đó, họ dùng chính số cổ phiếu này làm tài sản thế chấp để vay tiền và tiếp tục mua vào. Quá trình tự "mua đi bán lại" nội bộ đã đẩy giá cổ phiếu tăng phi mã.

ẢNH: AFP

Kết quả, quỹ chính của Tera báo lãi tới 60.000% chỉ trong 3 năm, hay mã cổ phiếu của một công ty tài chính tại Thổ Nhĩ Kỳ là Destek tăng phi mã 7.000% chỉ sau hơn một năm lên sàn, theo tạp chí The Economist ngày 24.9. Những con số lợi nhuận khủng nói trên trở thành mồi nhử hoàn hảo để lôi kéo hàng trăm ngàn nhà đầu tư mua chứng chỉ quỹ với hy vọng bảo vệ tài sản, trong bối cảnh lạm phát ở Thổ Nhĩ Kỳ hiện ở mức hơn 30% và từng có thời điểm vượt hơn 80% hồi năm 2022. Số tiền từ các nhà đầu tư vô tình lại trở thành dòng tiền mới nuôi sống hệ thống lừa đảo.

Chỉ đến tháng 8 vừa qua, vòng xoáy lừa đảo bị chặn lại khi Ủy ban Thị trường vốn Thổ Nhĩ Kỳ (SPK) siết chặt quy định giao dịch, khiến các quỹ buộc phải bán tháo, làm giá cổ phiếu lao dốc và hệ thống mất thanh khoản trầm trọng.

Sụt giảm uy tín

Sự sụp đổ của hệ thống quỹ lừa đảo đã tạo ra hiệu ứng dây chuyền. Hãng tin Reuters nêu ra chỉ số chứng khoán BIST 100 của Thổ Nhĩ Kỳ đã sụt giảm 8% trong thời gian ngắn, thổi bay hơn 50 tỉ USD vốn hóa thị trường. Dù Bộ trưởng Tài chính Mehmet Simsek của nước này trấn an rằng vụ việc đã được khoanh vùng xử lý và không tạo ra rủi ro hệ thống, thế nhưng thiệt hại về niềm tin khó có thể đong đếm. Ít nhất 450.000 người đang mòn mỏi chờ đợi cơ hội nhận lại tiền. Một số nhà đầu tư chia sẻ số tiền họ tiết kiệm gần cả đời với hàng trăm ngàn USD gửi vào quỹ giờ mất trắng.

Tại thị trường Thổ Nhĩ Kỳ, các nhà đầu tư nước ngoài đang nắm giữ tới 33% lượng cổ phiếu. Việc để xảy ra một vụ thao túng giá quy mô lớn khiến uy tín quốc tế của nước này giảm mạnh. Đáng nói, những tổ chức xếp hạng tín nhiệm hàng đầu đang theo dõi sát sao vụ việc. Các nhà phân tích cảnh báo Thổ Nhĩ Kỳ đối mặt nguy cơ bị đánh tụt hạng từ thị trường mới nổi xuống thị trường cận biên. Nếu kịch bản này xảy ra, dòng vốn ngoại có thể bị rút ồ ạt, giáng đòn nặng vào tham vọng biến TP.Istanbul trở thành trung tâm tài chính toàn cầu.

Giới chuyên gia kêu gọi chính phủ Thổ Nhĩ Kỳ cần tiến hành điều tra toàn diện và siết chặt quy định đối với các quỹ đầu tư, nhằm nỗ lực khôi phục niềm tin của giới đầu tư quốc tế và tránh tác động tiêu cực đến quá trình phục hồi kinh tế vĩ mô.