'Doanh nghiệp một người' tạo nguồn lực mới cho kinh tế

Khởi sự kinh doanh với chi phí gọn nhẹ nhất

Nghị quyết số 86/NQ-CP ngày 5.4.2026 của Chính phủ về ban hành Chiến lược quốc gia về khởi nghiệp sáng tạo đã đặt ra một trong những nhiệm vụ là hoàn thiện khung pháp lý để thành lập, phát triển các mô hình doanh nghiệp (DN) mới, khuyến khích khởi nghiệp trong toàn dân. Trong đó, đề xuất chính sách thí điểm phát triển mô hình "DN một người", bao gồm thủ tục đăng ký đơn giản trên môi trường số, miễn kiểm toán trong 3 năm đầu hoạt động và các chính sách khác.

ẢNH: NHẬT THỊNH

Theo chuyên gia kinh tế, TS Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam, có thể hiểu rằng DN một người là cá nhân kinh doanh, kinh doanh cá thể. Nhưng tên gọi này là chưa chính xác mà phải gọi là DN cá thể mà nhiều nước đã áp dụng, từ nhóm các nước thuộc Tổ chức Hợp tác và phát triển kinh tế (OECD) đến các quốc gia có vị trí địa lý gần VN như Trung Quốc, Singapore, Thái Lan... Trong luật Doanh nghiệp của VN có quy định về DN tư nhân - cũng là hình thức cá nhân kinh doanh. Thế nhưng các quy định về cấu trúc quản trị khá phức tạp, chi phí tuân thủ cao cũng như các mô hình công ty khác. Điều đó khiến cho các cá nhân, hộ kinh doanh không "mặn mà" để đăng ký theo hình thức này.

"Kêu gọi bà bán phở chuyển lên DN và trở thành giám đốc, rồi cần có kế toán trưởng, hệ thống sổ sách phức tạp… là không phù hợp thực tế. Trong khi đó, DN cá thể đang là hình thức đơn giản, thuận tiện và tiết kiệm chi phí nhất để khởi sự kinh doanh, vì thế tỷ lệ DN loại này khởi sự kinh doanh ở nhiều quốc gia tương đối lớn", TS Lê Duy Bình phân tích và dẫn chứng, 68% số DN tại Trung Quốc, hay hơn 70% DN được thành lập tại các nền kinh tế thuộc OECD như Pháp, Đức, Hà Lan, Mỹ... là các DN một chủ hay DN cá thể. Hay tại Singapore, DN cá thể chiếm khoảng 50% trong số lượng DN thành lập mới mỗi năm... Tại VN, việc phát triển DN cá thể, nếu làm được, sẽ giúp thiết lập một phương tiện để thực hiện kinh doanh cho những người có mong muốn, có ý tưởng nhưng lại chưa có đủ điều kiện về mặt nhân lực, tài chính để khởi nghiệp. Bên cạnh đó, đây là một định hướng phù hợp với tình hình thực tế. Hiện tại, các cá nhân tham gia các hoạt động kinh doanh dưới hình thức như lao động tự do (freelancer), tự tạo việc làm (self-employed) hay các hoạt động tư vấn dự án, sáng tạo cá nhân (kiến trúc, thiết kế, thời trang, công nghiệp nội dung, văn hóa, tư vấn...) ngày càng nhiều. Ngay cả các sinh viên cũng có thể khởi sự kinh doanh khi việc thành lập DN cá thể dễ dàng, không gọi là giám đốc mà có thể gọi là chủ sở hữu. Từ đó xác định cấu trúc quản lý như ngành thuế ứng xử với DN cá thể như DN tư nhân; có địa vị pháp lý rõ ràng để tiếp cận các chính sách khác như tiếp cận vốn vay ngân hàng, tham gia các quan hệ giao dịch dân sự, đấu thầu các dự án công…

Khai phá sức sáng tạo, góp phần phát triển kinh tế

Từ những phân tích trên, TS Lê Duy Bình cho rằng khi cá nhân kinh doanh hoặc hộ kinh doanh có địa vị pháp lý rõ ràng thì sẽ yên tâm đầu tư, giúp khai phá sức sáng tạo và tận dụng được tối đa các nguồn lực tài chính, góp phần phát triển kinh tế. Về dài hạn, VN nên cân nhắc xây dựng một luật riêng là luật Kinh doanh cá thể. Khi đó, toàn bộ quy định về DN tư nhân trong luật Doanh nghiệp hiện hành sẽ được chuyển sang luật mới. Bằng cách đó, có thể tách bạch khung khổ pháp lý dành cho cá nhân kinh doanh và các hình thức kinh doanh cá thể. Điều này sẽ đạt được nhiều mục tiêu. Cụ thể, đối với hoạt động khởi nghiệp sáng tạo, bất cứ ai có ý tưởng, có sáng tạo đều có thể tham gia kinh doanh mà không mất quá nhiều chi phí, cả về thời gian và tiền bạc. Nó sẽ mang lại lợi ích cho hàng triệu người có ý tưởng kinh doanh trong mọi lĩnh vực, ngành nghề, khu vực địa lý. Đồng thời, DN cá thể là phương tiện tốt để xác lập địa vị pháp lý cho hộ kinh doanh. Việc hình thành mô hình DN cá thể sẽ có tác động trực tiếp tới việc hoàn thành mục tiêu nâng tổng số DN hoạt động vào năm 2030 lên 2 triệu DN mà Chính phủ đặt ra.

ẢNH: SỸ ĐÔNG

"Với thủ tục thành lập đơn giản, chi phí tuân thủ thấp nhưng lại giúp chính thức hóa hoạt động kinh doanh, tạo thuận lợi trong giao dịch và thu hút đầu tư..., DN cá thể là lựa chọn tối ưu để khởi sự kinh doanh. Đối với cá nhân hay hộ kinh doanh, việc chuyển đổi sang DN cá thể là sự thay đổi để nâng cao chất lượng quản trị nhưng không gia tăng gánh nặng tuân thủ, họ vẫn có một phương tiện kinh doanh thuận lợi để tiếp tục trưởng thành khi có nhu cầu", TS Lê Duy Bình chia sẻ thêm.

Ở góc độ khác, TS Nguyễn Quốc Việt, Trường ĐH Kinh tế (ĐH Quốc gia Hà Nội), cho rằng luật đã có quy định về DN tư nhân về bản chất cũng là cá nhân kinh doanh. Đồng thời, thực tế đã có mô hình cá nhân kinh doanh, hộ kinh doanh thì bản chất cũng là DN một chủ. Trong bối cảnh hiện nay khi công nghệ phát triển, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo (AI) ứng dụng trong nhiều lĩnh vực đã cho phép một cá nhân có thể làm được hết tất cả công việc mà trước đây cần nhiều người. Chính vì vậy không cần đặt ra mô hình DN một người mà chỉ cần hoàn thiện khung pháp lý, hỗ trợ các mô hình kinh doanh hiện có, từ DN tư nhân đến cá nhân, hộ kinh doanh là sẽ thúc đẩy sáng tạo đổi mới mạnh mẽ cho nền kinh tế.

Những cá nhân đang có nhiều cơ chế tham gia thị trường như freelancer, cung ứng các dịch vụ, sản phẩm trên các nền tảng, tham gia ở các vườn ươm sáng tạo… khi được hỗ trợ lớn mạnh thì sẽ lựa chọn chuyển thành DN khởi nghiệp. Chiến lược quốc gia về khởi nghiệp sáng tạo cũng đặt ra mục tiêu xây dựng hàng loạt cơ chế mới đang được nghiên cứu và hoàn thiện, bao gồm thí điểm cơ chế xử lý phá sản, nợ xấu theo thủ tục rút gọn cho startup; hoàn thiện cơ chế huy động vốn, kết nối từ vốn khởi nghiệp đến thị trường chứng khoán; phát triển các công cụ tài chính mới như chứng khoán hóa, thế chấp tài sản trí tuệ; thí điểm sàn giao dịch cổ phần cho DN khởi nghiệp sáng tạo. Những chính sách này không chỉ hỗ trợ DN trong giai đoạn khởi đầu mà còn tạo điều kiện cho quá trình tăng trưởng và mở rộng sau này.